Giống như phổ biến các lễ hội văn hoá truyền thống của người Việt, lễ hội đền Bà Men của ngư dân làng chài trên Vịnh Hạ Long cũng có đủ 2 yếu tố: Lễ và hội mang đậm tính dân gian. Tuy nhiên, điểm khác biệt nằm ở chỗ thay vì chính quyền, ngành chức năng, lễ hội đền Bà Men hoàn toàn do ngư dân tự tổ chức; và độc đáo hơn ở chỗ lễ hội thuộc Quảng Ninh nhưng “Ban tổ chức” và điều hành lại 100% là người… Hải Phòng.

Đền Bà Men nằm trên 1 đảo đá thuộc quần thể đảo Đầu Bê- điểm cực nam của ranh giới di sản thế giới Vịnh Hạ Long, tiếp giáp với Cát Bà (Hải Phòng) và đại dương bên ngoài.

Lễ hội đền Bà Men thu hút đông đảo ngư dân Quảng Ninh và Hải Phòng tham gia

Theo truyền thuyết của ngư dân, cách đây khoảng trên 200 năm, ở vùng ven biển miền Trung xa xôi có 7 chị em ruột nọ chèo thuyền đi chơi trên biển không may gặp cơn giông, thuyền lật khiến họ chết đuối và xác bị sóng cuốn trôi dạt lên phía Bắc. Xác của người chị cả dạt vào Cát Bà (nay thờ ở đình Cát Bà), người thứ hai nay thờ ở đình Gót (cũng thuộc Cát Bà), người thứ ba thờ ở đền Bà Men...

Theo các ngư dân thì đền Bà Men rất thiêng, trước khi đi biển họ thường tới đây thắp hương và thảy đều linh ứng. Đền Bà Men (tương truyền là tên của bà) được xây dựng từ nguồn công đức của ngư dân và khách thập phương, có đủ bái đường, hậu cung và hệ thống sân, vườn khá đẹp. Lễ hội đền Bà Men được duy trì tổ chức cách đây khoảng 10 năm và các quy định, thể lệ của lễ hội hoàn toàn do các ngư dân định ra.

Sau khi hoàn thành các nghi lễ, người dân thường đốt mô hình thuyền để cầu cho một năm mới trời yên, biển lặng

Ngày 19 tháng Giêng- tức hôm trước của lễ hội chính, đông đảo ngư dân quanh vùng (cả bên Cát Bà, Hải Phòng) đã sắm lễ đến tế vào đền. Ngoài xôi, gà, rượu, hoa quả, bánh kẹo… trong lễ không thể thiếu mía, khoai lang dùng để cúng chúng sinh (giống như người trên bờ cúng bằng cháo). Kết thúc phần tế là nghi lễ hoá vàng chiếc thuyền giấy mà các ngư dân đã gửi gắm ở đó bao ước nguyện một năm biển êm, sóng lặng, ra khơi gặp nhiều tôm cá; mọi người, mọi nhà mạnh khoẻ, may mắn…

Ngày chính hội (20 tháng Giêng), ngay từ sáng sớm, các tàu của ngư dân đã kéo về đỗ ở khu vực trước đền để chuẩn bị xem cuộc thi bơi chải giữa các làng chài quanh vùng. Cũng giống như mọi năm, 4 đội chải tham gia cuộc đua năm nay gồm: Vạ Giá (tên cũ của Cửa Vạn- theo cách gọi của ngư dân), Kỳ Đà- Cống Đầm, Hà Nam- Hồ Ba Hầm và đội khách mời là Cao Minh, thuộc xã Cát Hải (Cát Bà). Các đội sẽ bốc thăm, chia cặp đấu chọn đội nhất vào thi chung kết.

 

Phần thi đua thuyền chải  thu hút được sự cổ vũ của đông đảo ngư dân tham gia lễ hội

Điểm khác biệt là lễ hội đền Bà Men không hề có sự tham gia của chính quyền, ngành văn hoá hay tổ chức, đoàn thể nào trong vai trò tổ chức, quản lý. Chưa hết, rõ ràng lễ hội đền Bà Men là của Quảng Ninh (thuộc Vịnh Hạ Long và ¾ đội đua là của Quảng Ninh) ấy nhưng “ban tổ chức” lại đều là người… Cát Bà, gồm “trưởng ban” là ông Nguyễn Văn Miên- ngư dân Cát Bà vốn làm thủ nhang của đền những năm qua và “phó ban” là ông Nguyễn Văn Đợ cũng là 1 ngư dân Cát Bà. Lạ một điều là “Ban tổ chức” chỉ có 2 người này điều hành nhưng cả 2 ngày lễ hội diễn ra rất trật tự.

12 giờ 30 phút, cuộc đua vòng loại bắt đầu. Theo quy định, mỗi chải gồm 12 tay chèo và 1 người cầm lái. Trong đó, vị trí người cầm lái là rất quan trọng nên đó phải là những người giàu kinh nghiệm. Theo thể lệ, đường bơi chải xuất phát trước cửa đền tới dãy đảo phía trước (khoảng 400m) rồi quay lại nơi xuất phát. Đội nào về đích trước là thắng.

Bất ngờ đã xảy ra ở ngay cặp đấu đầu tiên khi đội chải của Vạ Giá vô địch 3 năm liên tiếp đã thua đội khách Cao Minh đầy quyết tâm.

Bước vào trận chung kết là cuộc so tài của 2 đội Cao Minh và Kỳ Đà- Cống Đầm (trước đó đội Kỳ Đà đã thắng đội Hà Nam). 2 đội bám đuổi nhau quyết liệt. Một nửa chặng đua, đội Cao Minh luôn dẫn trước đối thủ ½ thân chải nhưng bằng cú nước rút ngoạn mục, đội Kỳ Đà đã về đích trong niềm vui vỡ oà của các cổ động viên. Lễ trao giải diễn ra ngay trước cửa đền.

Tiền thưởng được trích từ quỹ công đức của đền. Rất mộc mạc, dân dã, ông Miên vai đeo loa, đôi chân dính đầy cát trao tiền mặt (không cần phong bì) cho đội trưởng các đội: nhất được 3 triệu đồng, nhì 1,5 triệu đồng và đồng giải 3 là 1,5 triệu đồng.

Ra về, mọi người bất kể kẻ thắng, người thua đều bắt tay nhau vui vẻ, cùng hẹn đến mùa lễ hội sau.

Nhìn một cách tổng thể, lễ hội đền Bà Men cũng hội đủ các yếu tố cần thiết của một lễ hội truyền thống, mang đậm tính dân gian, thể hiện ước vọng của ngư dân các làng chài về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc; lòng biết ơn tổ tiên và tạo không khí phấn khởi trong lao động, sản xuất.

Trần Minh